Między krzywdą a uznaniem: Bezradni wobec instytucji. Dlaczego to wciąż jest problem?

Sporo osób podkreślało dziś, że będzie mówić osobiście. Nie inaczej jest i ze mną – choć nie to jest istotą mego wystąpienia. 

Chcę po prostu najpierw opowiedzieć, że to, o czym będę mówił, zakorzenione jest w wielu latach doświadczeń. Najpierw było to zwykłe zainteresowanie tematem wykorzystywania seksualnego – zainteresowanie dziennikarskie, chrześcijańskie i ludzkie; zainteresowanie tematem ważnym, ale jednym z wielu istotnych. 

Zmiana zaczęła się dla mnie w 2001 r. „Więź” była wtedy jedynym katolickim pismem, które zajęło się sprawą wieloletniego wykorzystywania seksualnego małych dziewczynek przez proboszcza w Tylawie na Podkarpaciu. Gdyby nie długa choroba kolegi, który tę sprawę badał i przyniósł do redakcji, to prawdopodobnie napisalibyśmy o niej przed „Gazetą Wyborczą”. 

A był to moment, gdy ja świeżo zostałem redaktorem naczelnym miesięcznika „Więź”, zaś osobą  odpowiedzialną za kościelne decyzje w tej sprawie był zmarły niedawno abp Józef Michalik, ówczesny wiceprzewodniczący Konferencji Episkopatu Polski i pewny kandydat na przewodniczącego po zakończeniu kadencji kard. Józefa Glempa. Musiałem więc podejmować decyzje jako młody naczelny katolickiego pisma ze świadomością, że nasza krytyka spotka się z odrzuceniem przez bardzo wpływowego hierarchę. 

Potem przez długie lata byliśmy jako „Więź” (i nadal jesteśmy) w kontakcie z kobietą, która o swojej tragedii i krzywdzie w Tylawie opowiadała wtedy otwarcie, pod nazwiskiem. Sami publikowaliśmy duży wywiad z nią. Za swoją otwartość zapłaciła potworną cenę: przede wszystkim ostracyzmu środowiskowego oraz traktowania jak trędowata przez organy archidiecezji przemyskiej (do tej pory, po 25 latach od ujawnienia sprawy, żaden biskup ani nikt z kurii nie przeprosił jej za kalumnie rzucane pod jej adresem, także z ambony w katedrze). 

Niestety, ta kobieta doświadczyła też przedmiotowego traktowania przez dziennikarzy, dosłownie żerowania na jej tragedii. Dlatego obecnie od kilku już lat stanowczo odmawia wszelkich wypowiedzi w mediach. Powiedziała mi kiedyś dosłownie: „Dziennikarze chcą nagłośnić sprawy. To fajnie. Ale czy obchodzi ich, co potem czujemy my, osoby skrzywdzone?”. 

Dla mnie natomiast historia kontaktów z tą kobietą to wielka lekcja, że to nie osoba skrzywdzona ma służyć mi w mojej pracy, lecz moja praca ma służyć tej osobie. Czyjaś krzywda to przede wszystkim nie materiał na świetny reportaż, ale krzywda drugiego człowieka. Ja natomiast jestem też przede wszystkim człowiekiem – i to ma być we mnie ważniejsze od tego, że jestem dziennikarzem. 

Ale nie od razu byłem taki wrażliwy, mądry czy sprawiedliwy. Nie będę udawał niezłomnego bohatera, zwłaszcza nie będę twierdził, że coś mówiłem czy myślałem ZAWSZE. 

W swoim dorosłym życiu najpierw długo myślałem, że takie rzeczy, o których dziś tu mówimy – wykorzystywanie seksualne dzieci – nie mają prawa się dziać. Potem: że czasem się jednak zdarzają. Dopiero stopniowo dowiadywałem się, że zdarzają się o wiele częściej niż myślałem oraz że – przede wszystkim – pozostawiają niezatarte piętno na osobach, których dziecięca intymność została brutalnie naruszona. Dowiadywałem się tego stopniowo, z akcentem na „stopniowo”…

Ze wstydem wielokrotnie już opowiadałem i powtórzę ponownie: gdy w 2004 r. prokuratura umorzyła dochodzenie przeciwko ks. Henrykowi Jankowskiemu, oskarżonemu o wykorzystywanie seksualne chłopców, odetchnąłem z ulgą. Pamiętam, że pojawił się przeciek z prokuratury, iż jeden z tych chłopaków potem prostytuował się na dworcu w Gdańsku – a ja, głupi, uznałem, że w takim razie nie jest on wiarygodny. Dopiero kilka lat później zrozumiałem, że należy raczej się zastanowić, dlaczego on na ten dworzec trafił… 

Nie miałem wtedy wiedzy o wpływie, jaki pozostawia w człowieku, zwłaszcza młodym, wykorzystanie seksualne. A było to przecież już po naszej publikacji z 2001 r. i po olbrzymiej fali kościelnych skandali w USA.

Inny przeciek z prokuratury głosił, że w przypadku ks. Jankowskiego nie doszło do współżycia z tymi chłopcami – a ja naiwnie myślałem, że to takie łagodne formy kontaktu seksualnego, więc nie ma wielkiego problemu. Nawet byłem dumny ze swej szlachetności, że – spierając się z ks. Jankowskim o niemal wszystko: wizję chrześcijaństwa i polskości, jego nacjonalizm i antysemityzm, bogactwo, wyniosły styl życia, współpracę z SB – nie używam tych argumentów, co do których nie ma pewności, nawet jeśli ich siła rażenia mogłaby być dużo większa. 

Pamiętam taki dialog ks. Jankowskiego z reporterem „Gazety Wyborczej” z 2004 roku:
„– Czy całowanie ministranta w usta na pożegnanie było roztropne?
– Pana też mogę pocałować (śmiech).
– A gdybym nie chciał?
– Chciałby pan… To tylko oznaka szacunku, a nie zmysłowe igraszki”.

Wtedy uznałem te słowa za przejaw typowej dla gdańskiego prałata bezczelnej pyszałkowatości. Dziś rozumiem, że za tą bezczelnością skrywała się tajemnica nieprawości dużo groźniejszej niż pycha.

Moja ówczesna niewiedza to także przykład istotnej zmiany kulturowej, jaka nastąpiła. Owe dwadzieścia kilka lat temu niemal powszechnie uważano za najgorsze zło donoszenie do Służby Bezpieczeństwa na ludzi z PRL-owskiej opozycji czy z Kościoła, zaś tematykę streszczaną słowami „lubił młodych chłopców” czy „lubił młode dziewczynki” skrzętnie wrzucano do worka pod tytułem „sprawy obyczajowe”. A spraw z tego worka nie należało wywlekać publicznie, bo był to cios – nomen omen – poniżej pasa. 

Mówiąc dzisiejszym językiem, było to traktowane jak outing wbrew woli osoby zainteresowanej. Wtedy nawet w omówieniach materiałów esbeckich nie pisano o tych kwestiach obyczajowych. A najsmutniejsze, że ta perspektywa całkowicie pomijała osobę skrzywdzoną. 

Wiem, jak strasznie to brzmi z punktu widzenia dzisiejszej wiedzy. A właściwie wiedzy, którą już wtedy można było posiąść, w tym ja mogłem i powinienem był ją posiadać. Ale jej nie miałem – ja i wielu innych. Byłą to więc ignorancja zawiniona. Gdy po pewnym czasie zrozumiałem te zależności, to nagłośniliśmy świadectwo Barbary Borowieckiej, która była wykorzystywana przez gdańskiego prałata. I towarzyszyliśmy jej jako „Więź” w bezskutecznych zmaganiach o sprawiedliwość z archidiecezją gdańską. 

Zmieniało się też moje podejście jako dziennikarza. Kiedyś – już wiedząc o serii skandali w USA czy Irlandii – gromadziłem wycinki z polskiej prasy, w których informacje o procesach sądowych księży za wykorzystywanie seksualne osób małoletnich pojawiały się w rubryce sądowej, na stronie 7, albo 15, albo 18, w zależności od grubości gazety. Czyniłem to, ciesząc się (jakże naiwnie!), że w Polsce jednak te sprawy idą jak trzeba: są zgłaszane na policję i do prokuratury, a potem trafiają do sądów, gdzie zapadają sprawiedliwe wyroki. Nie miałem pojęcia, jak bardzo rozbudowana jest kultura ukrywania, tuszowania, zamiatania pod dywan. 

Następnie zacząłem pisywać o wykorzystywaniu seksualnym, ale jedynie komentując to, co inni odkryli, ujawnili i opisali. Przejściem Rubikonu stały się dla mnie artykuły „Jak to się robiło w diecezji kaliskiej” w 2020 r., już po przełomowym filmie braci Sekielskich (raz jeszcze, wyrazy szacunku!), w których po raz pierwszy opisałem skrywane wydarzenia i mechanizmy działania. Było to przekroczenie Rubikonu, bo komentowanie zdarzeń opisanych przez innych jest czymś zdecydowanie innym niż ujawnianie niewygodnych faktów, które inni od lat ukrywają i chcieliby ukrywać nadal. Potem napisałem wiele reportaży śledczych, zawsze podkreślając, że piszę na temat z wewnątrz Kościoła – co nazywano nawet katolickim dziennikarstwem śledczym.

Zarazem – niezależnie i wręcz odrębnie od zaangażowań dziennikarskich – intensywnie zająłem się osiem lat temu współtworzeniem Inicjatywy „Zranieni w Kościele” jako oddolnego katolickiego środowiska wsparcia dla osób dotkniętych przemocą seksualną w Kościele. Celem Inicjatywy jest wsparcie osób, które same doświadczyły wykorzystywania seksualnego, oraz ich najbliższych. Tworzą ją świeccy katolicy z trzech środowisk: Klubu Inteligencji Katolickiej w Warszawie, Laboratorium „Więzi” i Fundacji Pomocy Psychologicznej Pracownia Dialogu. 

Pierwotnie jako twórcy Inicjatywy przewidywaliśmy czas funkcjonowania telefonu zaufania na dwa lata. Obecnie, niestety, po ponad siedmiu latach telefon nadal jest potrzebny (a warto dodać, że zakończyły działalność podobne inicjatywy prowadzone przez instytucje kościelne, co pokazuje naszym zdaniem, że wyższe jest zaufanie społeczne do inicjatywy prowadzonej przez świeckich katolików niż przez Kościół instytucjonalny).  

Najważniejszą częścią przedsięwzięcia są dyżury telefoniczne, pełnione regularnie w każdy wtorek w godzinach 19.00–22.00 pod specjalnym numerem 800 280 900 przez odpowiednio przygotowane osoby. Ponadto w ramach Inicjatywy prowadzona jest również grupa wsparcia dla osób dotkniętych przemocą seksualną w Kościele. 

Działa również niesformalizowane indywidualne doradztwo dla osób skrzywdzonych, które natrafiają na problemy w prowadzonych postępowaniach kanonicznych, procesach sądowych lub postępowaniach wyjaśniających przed Państwową Komisją do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15. Dzieje się tak zwłaszcza, gdy niezbędna staje się porada dotycząca meandrów procesów kanonicznych i trudnych kontaktów z władzą kościelną albo nietypowych sytuacji w kontaktach z organami państwowymi. To głównie doświadczenia tego indywidualnego doradztwa są dla mnie źródłem przykładów, które będę cytował w dalszej części wystąpienia. 

Wbrew dotychczasowym pozorom chcę bowiem tu mówić przede wszystkim nie o osobie, lecz o wciąż aktualnej bezradności osób skrzywdzonych wobec instytucji. Do tej pory wyjaśniałem jedynie perspektywę, z której biorą się moje doświadczenia. 

Otóż poznałem wiele szczegółów takiej bezradności wobec instytucji i sam zaproponowałem taki temat wystąpienia. Jeśli bowiem mamy poważnie mówić o tym, co się wydarza „między krzywdą a uznaniem”, jak głosi tytuł konferencji, oraz o „drodze pokrzywdzonych do odzyskania poczucia sprawiedliwości”, jak czytamy w podtytule, to trzeba mówić również o tym, że na tej drodze czasem potykają się oni o instytucje powołane, jak by się wydawało, w celu dochodzenia sprawiedliwości i wspierania skrzywdzonych. 

I mam dziś na myśli nie przede wszystkim instytucje kościelne, lecz instytucje państwowe. Bo nikogo (poza obrońcami systemu klerykalnego) nie zaskoczy już dziś refleksja osoby zgłaszającej krzywdę w kurii, że miała do czynienia nie z delegatem ds. ochrony dzieci i młodzieży (jak oficjalnie nazywa się ta funkcja, bardzo skądinąd mądrze ustanowiona we wszystkich diecezjach i zakonach), lecz z delegatem ds. ochrony księży. Nie dziwi więc stwierdzenie, które słyszałem z ust naprawdę wielu osób skrzywdzonych: „Gdybym wtedy wiedział/a, co mnie czeka i przez co muszę przejść, to bym nigdy nie inicjował/a procesu kanonicznego. To zbyt bolesne, zbyt dokrzywdzające”. Nie stawiam tezy generalizującej – twierdzę jedynie, że tak się zdarza, a opowieści o takich sytuacjach trafiają do mnie regularnie.

Czy w instytucjach państwowych jest inaczej? Chciałbym, żeby tak było. Ale niestety opowieści o sytuacjach bezradności wobec instytucji państwowych również trafiają do mnie regularnie. I znów: nie stawiam tezy ogólnej; twierdzę jedynie, że tak się zdarza. Nie wiem jak często, ale na tyle często, że jest o czym mówić. To, co będę mówił dalej, nie jest więc ogólnym oskarżeniem polskiej policji, prokuratury, sądów czy PKdP, lecz wskazaniem przykładów sfer, w których instytucje państwowe mogą i powinny popracować nad tym, żeby to one istniały dla człowieka, a nie człowiek dla instytucji. 

Powiem o tym, podając kilka przykładów. 

  1. Brak choćby wysłuchania w prokuraturze

Pewna kobieta była wykorzystywana przez sprawcę w wieku lat 9-10 (proszę zwrócić uwagę na ten wiek). Wiele lat później zawiadomienie w tej sprawie trafia do prokuratury rejonowej z zakonu, po kanonicznym zgłoszeniu sprawy. W prokuraturze niemal błyskawicznie zapada decyzja o odmowie wszczęcia dochodzenia ze względu na przedawnienie. Decyzja zapada nawet bez przesłuchania osoby skrzywdzonej ani innych podanych świadków. 

Kilka lat później ta sama prokuratura, pomimo usilnych pisemnych próśb osoby skrzywdzonej, nie udostępnia jej żadnych dokumentów. Zupełny brak kontaktu ze strony urzędu wobec osoby skrzywdzonej… 

Żeby tego było mało, kobieta ta spotyka kiedyś na mieście osobę, która jej przyznaje, że wie o sprawie, jaka trafiła do prokuratury – bo ma tam znajomą… Czyli urząd prokuratorski nie raczy odezwać się do osoby skrzywdzonej przed 10. rokiem życia, ale za to jego przedstawiciele plotkują na ten temat z sąsiadkami… A jeszcze, żeby rzecz bardziej skomplikować, prokuratorem prowadzącym sprawę była kobieta.

Jakież było zdumienie osoby skrzywdzonej, o której mowa, gdy w rozmowie ze mną i prawnikiem dowiedziała się, że są inne prokuratury rejonowe, które w podobnych sytuacjach przeprowadzają przesłuchania, zbierają materiał dowodowy, po czym i tak nie wszczynają dochodzenia ze względu na przedawnienie karalności – bo zgodnie z obowiązującym prawem inaczej zrobić nie mogą. Wykorzystują jednak narzędzia, jakimi dysponuje prokuratura, dla dobra osoby skrzywdzonej. W takiej sytuacji osoba ta ma przynajmniej w ręku dokument potwierdzający, że w opinii prokuratury do przestępstwa doszło, ale jego karalność jest już niemożliwa (czy powinno być w takich sprawach przedawnienie, to oddzielny temat, którego nie chcę otwierać). Taki dokument można wykorzystać choćby do złożenia pozwu cywilnego o zadośćuczynienie czy w postępowaniu wyjaśniającym przed PKdP.  

Dlaczego jedni przedstawiciele prokuratury działają tak, a inni inaczej? Czy tak być powinno? Niech szczegółowo odpowiadają specjaliści. Ja wiem, że tak jak teraz bywa, jest niedobrze. W takiej sprawie brak choćby zaproszenia osoby skrzywdzonej na oficjalne przesłuchanie, na którym można by wyjaśnić bezpośrednio sytuację, jest nieludzki i niesprawiedliwy. Dla osób skrzywdzonych to sygnał: „Nic nas nie obchodzisz. Nie potrzebujemy cię nawet oglądać, bo i bez ciebie dobrze wiemy, co mamy robić”. Rzecz jasna, rozumiem, że prokuratorom łatwiej porozumiewać się z papierami niż rozmawiać ze straumatyzowaną osobą, ale chyba jednak nie za to państwo polskie im płaci. 

  1. Ujawnianie wrażliwych informacji innym osobom 

Wyżej podałem przykład wyniesienia informacji wrażliwych „na miasto” w oparciu prawdopodobnie o złamanie tajemnicy urzędowej. Bywa jednak inaczej: zdarza się ujawnianie wrażliwych informacji innym osobom w majestacie prawa i wbrew jednoznacznej obietnicy, że tak nie będzie. 

Pewna skrzywdzona kobieta składała w prokuraturze oficjalne zeznanie dotyczące wykorzystania seksualnego. W odpowiedzi na pytania pani prokurator podała personalia świadków, którzy mogą zeznawać w sprawie. Była mile zaskoczona, gdy z ust  prokuratorki, wyraźnie chcącej jakoś ją zabezpieczyć, usłyszała także drugie pytanie, kogo nie chce informować o krzywdzie, mogła więc wnioskować o nieprzesłuchiwanie tych osób. Jakież było jej zdziwienie, gdy okazało się, że później przesłuchiwano także osoby z tej drugiej grupy, informując ich w ten sposób o tym, co się wydarzyło. 

Po co zatem było obiecywać? Nóż w kieszeni sam się otwiera.

  1. Zderzenie osoby z procedurami 

Podobnego ujawnienia urząd państwowy może dokonać jeszcze inaczej, postępując jak najbardziej zgodnie z procedurą. Oto przykład: instytucja państwowa prowadzi oficjalne postępowanie wyjaśniające. Ma więc obowiązek pisemnego przekazywania pojawiających się w sprawie nowych dokumentów wszystkim osobom, które występują jako strony postępowania. 

Osoba pokrzywdzona biorąca udział w postępowaniu w pewnym momencie składa na piśmie bardzo intymne dokumenty opisujące głębokie konsekwencje doznanej traumy i swoją sytuację osobistą. Zgodnie z procedurą, urząd za pośrednictwem Poczty Polskiej rozsyła więc kopie tych dokumentów do wszystkich pozostałych stron – w tym do osób, które wcześniej nie stawiały się na posiedzenia oraz zadeklarowały, że nie chcą uczestniczyć w postępowaniu, ale ich deklaracje nie były jeszcze prawnie skuteczne. 

W efekcie owe intymne dokumenty, o olbrzymim ładunku emocjonalnym, trafiają – z zaskoczenia, bez żadnego przygotowania, bez pytania o gotowość i bez wskazania charakteru treści, ze wszystkimi urzędowymi pieczęciami – do osób, które nie chciały się z nimi zapoznawać, a nic nie wiedziały o opisywanych tam doświadczeniach. Czy tak to powinno funkcjonować? 

A najtrudniejsze w tej sprawie jest to, że gdyby urząd nie dopełnił tego obowiązku, to popełniłby błąd proceduralny. Można więc sobie wyobrazić, że stałoby się to podstawą wniosku sprawcy przestępstwa, który na tej podstawie mógłby próbować podważyć wydany werdykt. 

Niewątpliwie podstawą działania urzędów państwowych musi być pilnowanie i przestrzeganie procedur. Może jednak da się tak poprawić procedury, żeby zapobiegały podobnym sytuacjom? Nie powinno bowiem tak być, żeby przestrzeganie procedur wiązało się z nagłą traumatyzacją kolejnych osób i zbytecznym ujawnianiem dyskretnych informacji wrażliwych. Może trzeba to przemyśleć, zadając pytanie, co/kto czemu ma tu służyć? Czy to procedury są dla sądów, czy też sądy dla procedur?

  1. Jak to w sądach… 

Pewna część bezradności osób skrzywdzonych wobec instytucji państwowych to także pochodna słabych stron polskiego wymiaru sprawiedliwości. 

Chodzi o kwestie dobrze znane: postępowania sądowe, które ciągną się długimi latami; odwoływane terminy posiedzeń ze względu na niedostarczenie powiadomień czy błędy w wysyłce; dokumenty pisane niezrozumiałym językiem, zwłaszcza brak jasności co do procedury czy uprawnień przysługujących danej osobie; wąskie korytarze, w których nagle można wpaść na sprawcę największej życiowej traumy, bo nie wydzielono specjalnych pomieszczeń dla poszczególnych osób.  

Tego typu problemy są niestety typowe dla całego wymiaru sprawiedliwości. Nigdy jednak dość zwracania uwagi na to, że w przypadku osób z taką traumą, o jakiej mówimy, nagromadzenie takich zdarzeń powoduje po raz kolejny obniżenie własnej wartości, zmęczenie i zniechęcenie, retraumatyzacja, powrót objawów innych zaburzeń. Z tego głównie powodu zdarzało mi się niestety słyszeć – także pod adresem PKdP – stwierdzenia typu „gdybym wiedział/a, w co się pakuję i na jak długo, to bym nie zaczynał/a”. 

  1. Niezrozumienie zależności 

Bardzo bolesne dla osób skrzywdzonych są również sytuacje, gdy instytucje wymiaru sprawiedliwości nie potrafią dostrzec aspektu zależności istniejącej między osobą poszkodowaną a sprawcą. Ta sprawa akurat mniej dotyczy osób poniżej 15. roku życia, bo tu zależność wynika z wieku, a raczej osób starszych. Korzystając z tej okazji, chciałbym jednak o niej krótko wspomnieć. 

Z punktu widzenia prawa państwowego kluczowe jest tu rozumienie art. 199 kodeksu karnego. Dotyczy on seksualnego wykorzystania stosunku zależności lub krytycznego położenia. Do niedawna polskie sądy interpretowały stosunek zależności opisany w tym artykule jako formalną podległość. Zaczęły się jednak pojawiać istotne zmiany. 

W wyrokach coraz częściej wskazuje się na zależność faktyczną, a nie tylko instytucjonalną podległość. Na przykład sąd w Sokołowie Podlaskim podkreślił w uzasadnieniu swego wyroku w maju 2025 r.: „istotą stosunku zależności jest to, że osoba zależna pozostaje w takiej relacji ze sprawcą, że konflikt z nim grozi jej interesom materialnym lub niematerialnym. Osoba zależna musi więc unikać wchodzenia w konflikt z osobą, od której jest zależna”. 

Ale to poszerzone rozumienie przebija się z trudem. Bardzo boli, gdy sądy tej zależności nie dostrzegają. A już zupełnie zaskakuje, gdy potrafi ją zauważyć prawo kanoniczne (korzystając z szerokiego rozumienia nadużycia władzy duchowej), a nie potrafi prawo państwowe (uparcie stosując wąską definicję zależności jako podległości). A tak również bywa. Wtedy nagle – wbrew stereotypowi – kościelna sprawiedliwość okazuje się nieco bardziej sprawiedliwa od państwowej. 

*

Przykłady bezradności można by mnożyć. Pora jednak kończyć wystąpienie, więc powiedzieć trzeba także o osobach odpowiedzialnych za kształt instytucji państwowych. To politycy. Mam o nich in gremio bardzo niedobre zdanie. Twierdzę nawet, że mam większą nadzieję na pozytywne zmiany w Kościele niż w świecie polityki. 

W kwestii wykorzystywania seksualnego politycy najchętniej działają wtedy, gdy akurat jest jakaś głośna afera i można się wykazać przed opinią publiczną. Pamiętam, jak pewien parlamentarzysta ze Szczecina przyniósł w 2019 r. do Sejmu dziecięce buciki (symbol dzieci wykorzystywanych seksualnie), żeby używać ich jako medialnego gadżetu w walce ze swoimi przeciwnikami politycznymi. Ileż się o tym potem mówiło! Ze świecą jednak szukać śladów zaangażowania owego posła na rzecz dzieci wykorzystywanych przez znanego w jego rodzinnym mieście duchownego, ks. Andrzeja Dymera, co było przez lata opisywane w mediach. A ze sprawcą współpracowali również koledzy partyjni parlamentarzysty… 

Również historia tworzenia instytucji, która organizuje dzisiejszą konferencję – Państwowej Komisji do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15 – jest (częściowo) przykładem wizerunkowych gier politycznych i tworzenia rozwiązań pozornych, bez możliwości realnej ich realizacji. Tak było zwłaszcza z postępowaniami wyjaśniającymi.    

Przedstawiano je słusznie jako wyjątkowe uprawnienie – możliwość wyjaśniania spraw, w których doszło do przedawnienia karalności czynów. Komisja ustala, czy doszło do wykorzystania seksualnego osoby małoletniej, a w przypadkach spełniających przesłanki ustawowe Komisja podejmuje decyzje o wpisie do Rejestru Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym.

Tyle że postępowania wyjaśniające wpisano do ustawy, żeby można się było tym pochwalić, ale nie było odpowiednich przepisów wykonawczych. Również samych członków Komisji powoływano przez wiele miesięcy. I czas leciał, a postępowania nie były prowadzone, choć zapowiedź tej możliwości wzbudziła wielkie nadzieje wśród osób zgłaszających swoje krzywdy. W przypadku osób „przedawnionych” jest to bowiem często jedyny dostępny akt sprawiedliwości.

W praktyce postępowania wyjaśniające przed PKdP mogły się rozpocząć dopiero jesienią roku 2024, czyli ponad 5 lat po uchwaleniu ustawy o Komisji. W końcu zaczęły jednak się toczyć. I toczą się – z trudem, ale też coraz częściej z oczekiwanym efektem. Choć zarazem nadal cała ta procedura – szczególne pozasądowe postępowanie, mające na celu ustalenie czy doszło do określonego zdarzenia – budzi wątpliwości wśród części prawników. 

Całe szczęście, znajdują się w polskiej klasie politycznej także ludzie, którym naprawdę zależy na dobru dzieci i młodzieży oraz ich ochronie. To dzięki nim atmosfera wokół tematu, który nas tu gromadzi, w tym także wokół PKdP, nieco uspokoiła się – i to w efekcie porozumienia, co rzadkie, ponad podziałami partyjnymi.

Podsumowując: czy bezradność osób pokrzywdzonych wobec instytucji państwowych to wciąż jest problem? Niestety, tak się nadal zdarza, pomimo wielu pozytywnych przemian. Dlaczego? Zasadniczo nie chodzi o złą wolę ze strony instytucji.  Za przykładami, które przedstawiłem, ze strony instytucji stoją moim zdaniem raczej: trochę stare przyzwyczajenia; trochę biurokratyczna inercja; trochę brak wyobraźni, że można inaczej; trochę też brak środków na modernizację istniejących instytucji.   

Zmiany na lepsze są zauważalne. Ale sytuacje, które przedstawiłem wyżej, wciąż rzucają cień na te instytucje. Bo nie są to zdarzenia wygrzebane z przeszłości, lecz z ostatnich kilkunastu miesięcy. A przecież sensem istnienia instytucji państwowych, o których mówię, jest empatyczność. One mają dążyć właśnie do przywracania osobom skrzywdzonym poczucia godności, do stawiania świata z głowy na nogi, do przywracania właściwego ładu świata poprzez akty sprawiedliwości, która nie ma nic wspólnego z zemstą. 

Organy sprawiedliwości nie mogą być instytucjami przemocowymi. One powinny działać tak, żeby chodziło w nich o człowieka. Mam przekonanie, że ta konferencja właśnie tym celom służy, będąc dobrym przykładem refleksyjności instytucjonalnej ze strony Państwowej Komisji. 


Zbigniew Nosowski – socjolog, teolog i redaktor naczelny kwartalnika „Więź”

*Tekst wystąpienia podczas konferencji „Między krzywdą a uznaniem. Droga pokrzywdzonych do odzyskania poczucia sprawiedliwości” zorganizowanej 29 maja 2026 r. w Warszawie przez Państwową Komisję do spraw przeciwdziałania wykorzystaniu seksualnemu małoletnich poniżej lat 15. 

Menu dostępności