„Dlaczego wcześniej nic mi nie powiedziałaś?”, „Jak mogłeś tak długo milczeć?” – to pytania, które często pojawiają się w chwili ujawnienia przemocy seksualnej wobec dziecka. Choć mogą wynikać z bezradności, szoku czy poczucia winy osób dorosłych, z perspektywy dziecka należą do najbardziej krzywdzących reakcji. Takie słowa nie tylko prowadzą do wtórnej wiktymizacji, ale również osłabiają poczucie bezpieczeństwa i zaufania – dwóch fundamentów niezbędnych do skutecznego udzielenia dziecku pomocy oraz rozpoczęcia procesu zdrowienia.
Ujawnienie przemocy to dopiero początek
Jeżeli dziecko zdecydowało się powiedzieć o doznanej krzywdzie, należy potraktować to jako niezwykle ważny krok. Badania wskazują, że jedynie niewielki odsetek dzieci doświadczających przemocy seksualnej ujawnia ten fakt – szacuje się, że jest to około 10% przypadków. Dlatego po ujawnieniu najważniejsze jest zapewnienie dziecku profesjonalnego wsparcia.
Obejmuje ono przede wszystkim:
- stworzenie atmosfery bezpieczeństwa i zaufania,
- zapewnienie odpowiedniej pomocy psychologicznej,
- przeprowadzenie przyjaznego przesłuchania zgodnie z obowiązującymi standardami,
- podjęcie działań chroniących dziecko przed dalszą krzywdą,
- wsparcie procesu zdrowienia psychicznego, emocjonalnego i fizycznego.
Ujawnienie jest procesem
Przemoc seksualna wobec dziecka rzadko zostaje ujawniona od razu. Najczęściej jest to proces zależny od wielu czynników, takich jak:
- poziom zaufania do osób dorosłych,
- poczucie bezpieczeństwa,
- otrzymywane wsparcie,
- sposób wychowania,
- edukacja dotycząca granic i bezpieczeństwa.
Im większe zaufanie dziecko ma do swojego otoczenia, tym większa szansa, że wcześniej opowie o doświadczanej krzywdzie. W niektórych przypadkach odpowiednie relacje mogą doprowadzić do natychmiastowego ujawnienia przemocy.
Edukacja jako element profilaktyki
Jednym z najważniejszych czynników chroniących dzieci przed wykorzystaniem seksualnym jest edukacja. Rozmowy prowadzone przez rodziców, opiekunów i nauczycieli pomagają dziecku rozpoznawać sytuacje zagrażające oraz uczą, że ma prawo chronić swoje granice.
Dziecko powinno wiedzieć, że:
- potrafi prawidłowo nazywać intymne części swojego ciała,
- nikt nie ma prawa dotykać ich bez jego zgody,
- może odmówić wykonania polecenia, które narusza jego bezpieczeństwo,
- nie ma obowiązku iść z osobą obcą ani wykonywać czynności, które budzą jego niepokój,
- zawsze może zwrócić się o pomoc do zaufanej osoby dorosłej.
Odpowiednia edukacja nie tylko zwiększa szansę na wcześniejsze ujawnienie przemocy, ale może również działać profilaktycznie i zmniejszać ryzyko wykorzystania.
Dziecko nie zawsze powie wprost
W praktyce ujawnienie wykorzystywania seksualnego bardzo często następuje w sposób pośredni, przypadkowy lub sytuacyjny. Dziecko może nie używać jednoznacznych słów ani nie opowiedzieć całej historii. Zamiast tego sygnalizuje, że dzieje się coś niepokojącego. Co istotne, o swojej krzywdzie dziecko może powiedzieć nie rodzicom, lecz osobie, z którą nawiązało relację opartą na poczuciu bezpieczeństwa. Może to być wychowawca kolonijny, instruktor, nauczyciel, trener czy inny opiekun podczas wyjazdu lub wypoczynku.
Coraz częściej osoby pracujące z dziećmi opisują sytuacje, w których dzieci – nie mówiąc wprost o przemocy – przekazują sygnały świadczące o tym, że w domu lub najbliższym otoczeniu dochodzi do naruszenia ich granic i sfery intymnej. Dlatego tak ważna jest uważność osób dorosłych. Adekwatna reakcja, spokój, okazanie wsparcia i wysłuchanie dziecka bez oceniania mogą mieć kluczowe znaczenie dla jego bezpieczeństwa.
Jak reagować?
Jeżeli dziecko decyduje się mówić o swojej krzywdzie:
- wysłuchaj go spokojnie i z uwagą,
- uwierz w to, co mówi,
- nie zadawaj pytań sugerujących winę lub odpowiedzialność dziecka,
- zapewnij, że dobrze zrobiło, mówiąc o tym,
- podejmij działania zmierzające do zapewnienia mu bezpieczeństwa oraz profesjonalnej pomocy.
Dla dziecka samo ujawnienie przemocy jest ogromnym wysiłkiem. To, jak zareaguje pierwszy dorosły, może wpłynąć zarówno na dalszy przebieg postępowania, jak i na proces zdrowienia.
Więcej informacji i wskazówek: https://pkdp.gov.pl/akademia-pkdp/
dr Marcin Bednarczyk - psycholog, pedagog i seksuolog. Członek Państwowej Komisji. Biegły sądowy, wykładowca Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, założyciel Centrum Mediacji i Ekspertyz Sądowych w Radomiu. Specjalizuje się w profilaktyce, diagnozie i interwencji w obszarze przemocy, w tym przemocy seksualnej, cyberprzemocy oraz problematyki krzywdzenia dzieci i młodzieży.
